Το Isabella Stewart Gardner Museum στη Βοστώνη δεν μοιάζει με κανένα άλλο μουσείο στον κόσμο. Χτισμένο στις αρχές του 20ού αιώνα σε στιλ βενετσιάνικου παλατιού, με εσωτερική αυλή γεμάτη λουλούδια, φοίνικες και φως, στεγάζει μια από τις πιο εξαιρετικές ιδιωτικές συλλογές τέχνης. Η Isabella Stewart Gardner, πλούσια Βοστονέζα κοσμοπολίτισσα, είχε αφιερώσει τη ζωή της στο να συγκεντρώσει αριστουργήματα από κάθε γωνιά της Ευρώπης — Ρέμπραντ, Βερμέερ, Ντεγκά, Μανέ. Ταξίδευε τακτικά στη Βενετία, το Παρίσι και τη Φλωρεντία, συχνά με τον σύμβουλό της Bernard Berenson, έναν από τους κορυφαίους ιστορικούς τέχνης της εποχής. Μετά τον θάνατο του συζύγου της Jack Gardner το 1898, αφοσιώθηκε ολοκληρωτικά στο όραμα ενός μουσείου που θα ήταν ζωντανό έργο τέχνης το ίδιο.
📖 Διαβάστε περισσότερα: Η πλημμύρα μελάσας στη Βοστώνη: γλυκός θάνατος
Στη διαθήκη της, η Gardner είχε αφήσει μια αυστηρή εντολή: τίποτα στο μουσείο δεν πρέπει ποτέ να αλλάξει θέση. Κάθε πίνακας, κάθε γλυπτό, κάθε έπιπλο παραμένει ακριβώς εκεί που το τοποθέτησε η ίδια. Αν κάτι μετακινηθεί ή αφαιρεθεί, η συλλογή θα πρέπει να πουληθεί ολόκληρη. Αυτή η εντολή θα αποκτούσε τραγική σημασία μια νύχτα του 1990.
Δύο άνδρες ντυμένοι ως αστυνομικοί του Αστυνομικού Τμήματος της Βοστώνης χτύπησαν την πλαϊνή πόρτα του μουσείου. Ήταν η νύχτα του Αγίου Πατρικίου — η μεγαλύτερη γιορτή στη Βοστώνη — και οι δρόμοι γύρω ήταν γεμάτοι μεθυσμένους γιορταστές. Το σύστημα ασφαλείας του μουσείου ήταν τραγικά ξεπερασμένο: δεν υπήρχαν κάμερες, μόνο υπέρυθροι ανιχνευτές κίνησης που κατέγραφαν κινήσεις σε χαρτί — χωρίς εικόνα ή ήχο. Οι φύλακες πληρώνονταν μόλις 6 δολάρια την ώρα. Ο νυχτερινός φύλακας, ο 23χρονος Rick Abath, μουσικός που δούλευε εκεί μερική απασχόληση, τους άνοιξε την πόρτα. Παραβίασε το πρωτόκολλο ασφαλείας — δεν θα έπρεπε να αφήσει κανέναν να μπει χωρίς άμεση επιβεβαίωση.
Οι «αστυνομικοί» είπαν στον Abath ότι υπάρχει ένταλμα σύλληψης στο όνομά του. Τον ζήτησαν να απομακρυνθεί από τον πίνακα ελέγχου — το μόνο σημείο από όπου μπορούσε να ενεργοποιήσει τον συναγερμό — και τον δέσανε με χειροπέδες. Στη συνέχεια δέσανε και τον δεύτερο φύλακα. Τους κάλυψαν τα μάτια και τα στόματα με ταινία, τους έβαλαν σε υπόγειο χώρο, και τους αλυσόδεσαν σε σωλήνες θέρμανσης.
Για τα επόμενα 81 λεπτά, οι δύο κλέφτες κινήθηκαν ελεύθερα μέσα στο μουσείο. Δεν είχαν βιασύνη. Δεν ακολούθησαν αυστηρό σχέδιο — ή αν ακολούθησαν, ήταν αρκετά άτυπο. Αφαίρεσαν πίνακες από τους τοίχους, κόβοντας κάποιους βάναυσα από τις κορνίζες τους. Πήραν μερικά από τα πιο πολύτιμα έργα που υπάρχουν στον πλανήτη — αλλά αγνόησαν άλλα εξίσου πολύτιμα. Πήραν ένα σκίτσο αλλά άφησαν δίπλα του έναν Μικελάντζελο. Έκοψαν τη «Θύελλα στη Θάλασσα της Γαλιλαίας» του Ρέμπραντ από την κορνίζα της με ένα κοπίδι, αφήνοντας κομμάτια μουσαμά στο πάτωμα. Από διαφορετικό όροφο πήραν τον πίνακα «Chez Tortoni» του Μανέ — τον βρήκαν αργότερα τοποθετημένο πάνω σε μια καρέκλα στο γραφείο ασφαλείας, σαν μήνυμα. Έκαναν δύο ξεχωριστά ταξίδια στο αυτοκίνητο.
Οι κλέφτες φόρτωσαν τα κλεμμένα σε ένα γκρίζο Dodge Daytona, σταθμευμένο στο πίσω μέρος του μουσείου. Και εξαφανίστηκαν στη νύχτα. Κανείς δεν κατάλαβε τίποτα μέχρι τις 8:15 π.μ., όταν η πρωινή βάρδια ανακάλυψε τους δεμένους φύλακες.
Τα έργα που κλάπηκαν εκείνη τη νύχτα αποτελούν τη μεγαλύτερη κλοπή ιδιωτικής περιουσίας στην ιστορία. Η αξία τους εκτιμάται σήμερα σε πάνω από 500 εκατομμύρια δολάρια. Ανάμεσά τους:
Ο μοναδικός θαλασσινός πίνακας που ζωγράφισε ποτέ ο Ρέμπραντ. Δημιουργημένος το 1633, δείχνει τον Χριστό και τους μαθητές του σε βάρκα εν μέσω θύελλας. Μόνος στο είδος του — δεν υπάρχει αντίγραφο, δεν υπάρχει παρόμοιος. Αν εμφανιζόταν σε δημοπρασία, η αξία του θα ξεπερνούσε εύκολα τα 200 εκατομμύρια. Μαζί του κλάπηκε και η αυτοπροσωπογραφία του Ρέμπραντ «Κυρία και Κύριος στα Μαύρα», ένα τοπίο του Govaert Flinck — μαθητή του Ρέμπραντ — καθώς και μια χαρακτική της Ολλανδικής Χρυσής Εποχής.
Ένα από τα 34 γνωστά έργα του Γιοχάνες Βερμέερ — ο ζωγράφος που ζωγράφισε «Το κορίτσι με το μαργαριτάρι». Η Συναυλία θεωρείται το πιο πολύτιμο κλεμμένο έργο τέχνης στον κόσμο. Δείχνει τρεις μουσικούς σε ένα ολλανδικό σαλόνι, λουσμένους στο χαρακτηριστικό ασημένιο φως του Βερμέερ.
Πέντε έργα του Εντγκάρ Ντεγκά, κυρίως σκηνές με άλογα και ιππασία — θέμα αγαπημένο του Γάλλου ιμπρεσιονιστή. Τα σκίτσα περιλάμβαναν σκηνές από ιπποδρόμους και πρόβες χορού — τα αγαπημένα θέματα του Γάλλου ιμπρεσιονιστή. Αν και μικρότερα σε αξία σε σχέση με τον Ρέμπραντ ή τον Βερμέερ, τα σκίτσα αυτά ήταν αναντικατάστατα.
Οι κλέφτες πήραν επίσης ένα χάλκινο αετό γαλλικής τέχνης από σημαιοστόλισμα ναπολεόντειας εποχής και μια αρχαία κινεζική βάζα. Αυτές οι επιλογές προβλημάτισαν τους ερευνητές — γιατί αυτά τα αντικείμενα αντί για πολύ πιο πολύτιμα που βρίσκονταν δίπλα;
Το FBI ανέλαβε την υπόθεση αμέσως. Στα 35+ χρόνια που ακολούθησαν, η έρευνα πέρασε από δεκάδες θεωρίες, υπόπτους και αδιέξοδα. Καμία σύλληψη δεν έγινε ποτέ. Κανένα έργο δεν βρέθηκε.
📖 Διαβάστε περισσότερα: UVB-76: ρωσικό ραδιόφωνο βουίζει εδώ και δεκαετίες
Η κύρια θεωρία εστιάζει στην ιρλανδική μαφία της Βοστώνης, ιδίως στη συμμορία του Whitey Bulger. Ο Bobby Donati, γνωστός κακοποιός, θεωρήθηκε βασικός ύποπτος — αλλά δολοφονήθηκε το 1991, ένα χρόνο μετά τη ληστεία. Ο Carmello Merlino, ιδιοκτήτης συνεργείου αυτοκινήτων με δεσμούς στο οργανωμένο έγκλημα, συνελήφθη το 1999 ενώ σχεδίαζε ληστεία σε θωρακισμένο όχημα — στο σπίτι του βρέθηκαν αποκόμματα εφημερίδων για τη ληστεία Gardner. Δεν αποδείχθηκε ποτέ κάτι.
Το 2013, το FBI πραγματοποίησε δημόσια συνέντευξη Τύπου και ανακοίνωσε ότι γνωρίζει την ταυτότητα των δύο κλεφτών. Σύμφωνα με τις έρευνες, οι David Turner και George Reissfelder — μέλη μιας εγκληματικής ομάδας με βάση το Dorchester — ήταν οι δράστες. Ο Reissfelder είχε πεθάνει ήδη από υπερβολική δόση ναρκωτικών το 1991. Ο Turner αρνήθηκε κάθε εμπλοκή. Αργότερα, οι ερευνητές εξέτασαν και τον Robert Gentile, μαφιόζο του Κονέκτικατ που φέρεται να είχε αναφέρει τα κλεμμένα έργα σε συνομιλίες. Παρά τις έρευνες στο σπίτι του, δεν βρέθηκε τίποτα.
Ο φύλακας Rick Abath βρέθηκε κι αυτός στο μικροσκόπιο. Την ίδια νύχτα, 24 λεπτά πριν φτάσουν οι κλέφτες, είχε ανοίξει τη μη εξουσιοδοτημένη πλαϊνή πόρτα του μουσείου — μια κίνηση που καταγράφηκε στο σύστημα ασφαλείας. Σύμπτωση; Δοκιμαστικό σημάδι για τους κλέφτες; Ο Abath αρνήθηκε πάντα κάθε εμπλοκή, αλλά οι ερευνητές δεν τον διέγραψαν ποτέ πλήρως.
Το μουσείο προσφέρει σήμερα αμοιβή 10 εκατομμυρίων δολαρίων για πληροφορίες που θα οδηγήσουν στην ανάκτηση των έργων — τη μεγαλύτερη αμοιβή που έχει προσφερθεί ποτέ σε ιδιωτική υπόθεση. Η αρχική αμοιβή ήταν 5 εκατομμύρια δολάρια και διπλασιάστηκε το 2017, με αφορμή την 27η επέτειο της κλοπής. Η προσφορά ισχύει χωρίς όρους: ακόμα κι αν κάποιος εμπλεκόμενος στην κλοπή παραδώσει τα έργα, θα λάβει το ποσό χωρίς νομικές συνέπειες.
Αλλά κανείς δεν έχει μιλήσει. Η σιωπή εκτείνεται πάνω από τρεις δεκαετίες. Οι ειδικοί πιστεύουν ότι τα κλεμμένα έργα πέρασαν από πολλά χέρια — κακοποιοί, μεσάζοντες, ίσως ακόμα και ξένοι συλλέκτες. Μια θεωρία υποστηρίζει ότι τα έργα μεταφέρθηκαν στην Ιρλανδία. Μια άλλη ότι καταστράφηκαν σε πυρκαγιά. Μια τρίτη ότι κρύβονται κάπου στα νοτιοανατολικά ΗΠΑ.
Λόγω της διαθήκης της Isabella Stewart Gardner, τα κλεμμένα έργα δεν μπορούν να αντικατασταθούν. Στη θέση τους κρέμονται κενές κορνίζες — μαύρα ορθογώνια κενού πάνω σε τοίχους κατακόκκινου βελούδου. Οι επισκέπτες σταματούν μπροστά τους, φωτογραφίζουν το τίποτα. Οι νεότεροι ξεναγοί εξηγούν τι θα βλέπατε αν ο πίνακας ήταν ακόμα εκεί.
Αυτές οι κενές κορνίζες έγιναν σύμβολο: μιας απώλειας που δεν μπορεί να θεραπευτεί, μιας ιστορίας χωρίς κατάληξη, μιας τέχνης που μπορεί να μην δει ποτέ ξανά το φως. Κάποιοι λένε ότι οι κενές κορνίζες είναι πλέον πιο ισχυρές από τα ίδια τα έργα — επειδή αλλάζουν τη σχέση μας με τη θέαση. Δεν βλέπεις ένα αριστούργημα. Βλέπεις την απουσία του.
Κάθε χρόνο, στις 18 Μαρτίου, το μουσείο κάνει δωρεάν είσοδο σε όποιον ονομάζεται Isabella. Μια μικρή, ποιητική χειρονομία σε μνήμη μιας γυναίκας που αγαπούσε την τέχνη τόσο πολύ που αρνήθηκε να τη χωρίσει ακόμα και μετά θάνατον.
Η υπόθεση ανανέωσε το δημόσιο ενδιαφέρον το 2021 με το ντοκιμαντέρ του Netflix «This Is a Robbery», το οποίο εξέτασε κάθε θεωρία, από τη μαφία μέχρι τη μυστική αγορά του σκοτεινού ιστού. Ο Anthony Amore, επικεφαλής ασφαλείας του μουσείου, συνεχίζει να δέχεται εκατοντάδες πληροφορίες κάθε χρόνο — καμία δεν έχει αποδειχθεί αξιόπιστη.
Η ληστεία του μουσείου Gardner παραμένει η μεγαλύτερη άλυτη κλοπή τέχνης στον κόσμο. Το μουσείο δέχεται πάνω από 300.000 επισκέπτες κάθε χρόνο, πολλοί εκ των οποίων έρχονται ειδικά για τις άδειες κορνίζες. Περισσότερα από τρεις δεκαετίες μετά, οι κενές κορνίζες εξακολουθούν να κρέμονται στους ίδιους τοίχους, ακριβώς εκεί που η Isabella τα είχε τοποθετήσει. Το FBI δεν έχει κλείσει επίσημα την υπόθεση. Η αμοιβή των 10 εκατομμυρίων παραμένει ενεργή. Κι ο Βερμέερ, ο Ρέμπραντ και ο Ντεγκά βρίσκονται κάπου στον κόσμο — σε κάποιο υπόγειο, σε κάποιο χρηματοκιβώτιο, πίσω από κάποια κλειδωμένη πόρτα — περιμένοντας, ίσως, κάποιον να τα φέρει πίσω στο σπίτι τους.
